Ticari hayatta ve günlük alışverişlerde sıklıkla karşılaşılan senetler (bonolar), doğurdukları sonuçlar itibarıyla ciddi hukuki etkilere sahip kıymetli evraklardır. Senetle borçlanan kişiler, bir hukuki ilişkiye dayanarak imzaladığı senedin daha sonra üçüncü kişilere devredilmesi yani ciro edilmesi sebebiyle, borcun doğmadığı ya da sona erdiği hallerde dahi haksız yere ödeme yapmak zorunda kalarak mağduriyet yaşayabilmektedir.
Doğru senet türünü seçmek haklarınızı güvence altına almanın en etkili yollarından biridir. Bu yazımızda emre yazılı ve nama yazılı senetler arasındaki farklardan, borçlunun haklarını koruyan nama yazılı senet kavramından ve bu senetlerin size sağladığı hukuki güvencelerden bahsedeceğiz.
Emre Yazılı ve Nama Yazılı Senet Nedir?
Piyasada kullanılan matbu senetlerin neredeyse tamamı varsayılan olarak emre yazılıdır. Ancak bu iki tür arasındaki fark oldukça önemli olup borçlunun kaderini belirler.
a) Emre Yazılı Senet (Klasik Senet)ve Riskleri
Günlük hayatta kırtasiyeden temin edilen senetler ekseriyetle emre yazılı senetlerdir. Bu senetlerin metninde “Sayın Ahmet Yılmaz veyahut emrühavalesine ödeyiniz” ibaresi yer alır. Bu ifade, senedin sadece Ahmet Yılmaz’a değil, onun emredeceği (ciro edeceği) herhangi bir kişiye de ödenebileceğini gösterir.
Bu tür senetler, gerçekte borç bulunmasa bile kişinin borçluymuş gibi ödeme yapmak zorunda bırakılmasına neden olabilir.
Örneğin: Ahmet Yılmaz senedi bir başkasına (örneğin bir faktoring şirketine veya tefeciye) ciro ettiğinde, bu üçüncü kişi iyiniyetli hamil sayılır. Siz Ahmet Yılmaz’dan malı teslim almamış olsanız bile, senedi devralan üçüncü kişi bunu bilmek zorunda değildir ve parasını sizden tahsil eder. Hukukta buna “şahsi def’ilerin üçüncü kişilere karşı ileri sürülememesi” denir
b) Nama Yazılı Senet ve Sağladığı Hukuki Güvence
Senet belirli bir kişinin adına yazılır ve emrine kaydı açıkça men edilir. Nama yazılı senetlerin sağladığı koruma, Türk Ticaret Kanunu (TTK) ve Türk Borçlar Kanunu (TBK) hükümlerine dayanır.
TTK Madde 681/2 uyarınca, bir poliçeye (veya bonoya) “emre yazılı değildir” kaydı konulursa, bu senet ancak alacağın temliki yoluyla devredilebilir. Ciro ile devredilemez. TBK m. 188’de düzenlenen alacağın temliki hükümlerine göre ise borçlu, devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları, devralana karşı da ileri sürebilir. Şöyle ki;
Senedi devralan kişi, senedi devreden kişinin haklarına halef olur yani yerine geçer. Böylelikle siz senedi ilk verdiğiniz kişiye karşı hangi savunma haklarına sahipseniz (mal ayıplı, borç ödendi, sözleşme iptal edildi vb.), senedi devralan üçüncü kişiye karşı da aynı savunma haklarını kullanabilirsiniz.
Örneğin: Bir mobilyacıdan 50.000 TL’lik koltuk takımı aldınız ve karşılığında nama yazılı bir senet düzenlediniz. Mobilyacı koltukları getirmedi ve senedi bir başkasına devretti. Senedi devralan kişi size geldiğinde, “Ben koltukları teslim almadım, borcum yok” diyerek ödeme yapmaktan kaçınabilirsiniz. Ancak senet emre yazılı düzenlenmiş olsaydı senedi devralan kişiye ödeme yapmak zorunda kalacaktınız.
Yargıtay Kararları Işığında Değerlendirme
Yerleşik Yargıtay içtihatları da nama yazılı senetlerde borçlunun, temel ilişkiden (satış sözleşmesi vb.) kaynaklanan def’ilerini (malın ayıplı olması, teslim edilmemesi vb.) senedi devralan üçüncü kişilere karşı ileri sürebileceğini ifade etmektedir.
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi 2023/1988 E. , 2023/2619 K. Sayılı Kararı:
“Nama yazılı olursa bu durumda temel ilişkiyle ilgili olsun veya olmasın tüm nispi def’iler de ileri sürülebilir olacaktır Bunun sonucu olarak da tüketici örneğin malın ayıplı olması durumunda satıcıya karşı ileri sürebileceği def’ileri, hamile karşı da ileri sürebilecektir ya da dönme hakkını kullanmışsa ödeme yapmaktan kaçınabilecek veya indirim hakkını kullanmışsa senette yazan miktardan azını ödeyerek borcundan kurtulabilecektir Yine eğer mal teslim edilmemişse tüketici ödemezlik def’ini de hamile karşı ileri sürebilecektir.“
Nama Yazılı Senet Nasıl Düzenlenir?
Standart bir kırtasiye senedini (hukuken bono olarak adlandırılır) nama yazılı hale getirmek için şu adımların dikkatlice uygulanması gerekmektedir:
- “Emrine” İfadesini İptal Edilmelidir: Senet metnindeki “…….veya emrine ödeyiniz” kısmındaki “emrine” kelimesinin üzerini çizin.
- Menfi Emre Kaydı Düşülmelidir: Senedin ön yüzüne, açık ve okunur bir şekilde “Nama yazılıdır, ciro edilemez” veya “Emre yazılı değildir” yazıp yanına imzanızı atın.
- Lehdar Belirtilmelidir: Senedin kime ödeneceğini (Gerçek Kişilerde Ad-Soyad/Tüzel Kişilerde Ticaret Ünvanı) açıkça belirtin. Zira bu senetler hamiline şeklinde düzenlenemez.
Sonuç
Günlük hayatta insanlar senet imzalarken genellikle yalnızca tutara ve vadeye odaklanmakta, senedin hukuki niteliğinin ileride doğurabileceği sonuçları ise çoğu zaman göz ardı etmektedir. Oysa senedin emre yazılı mı yoksa nama yazılı mı düzenlendiği, borçlunun sahip olduğu savunma imkanlarını doğrudan belirleyen kritik bir hukuki tercihtir. Nama yazılı senet, borçlunun temel ilişkiden kaynaklanan haklarını koruyan ve senedin el değiştirmesi halinde dahi bu savunmaları ileri sürebilmesini sağlayan güçlü bir güvence mekanizmasıdır.
Her ne kadar ticari hayatın hızına uygun olmaması, devir ve tahsilinin senet alacaklısı açısından riskli ve zahmetli olması gibi nedenlerle uygulamada pek tercih edilmese de nama yazılı senet düzenlenmesi; borcun gerçekte hiç doğmadığı, sonradan sona erdiği ya da alacağın hukuki dayanaktan yoksun olduğu durumlarda borçlunun, senedin üçüncü kişilere devri yoluyla haksız ve tekrarlanan ödemelerle karşı karşıya kalmasının önüne geçecektir.
Sonuç olarak, senet imzalamadan önce metnin içeriğini dikkatle incelemek ve mümkün olan hallerde senedi nama yazılı düzenlemek, çoğu zaman sonradan telafisi güç zararların doğmasını engelleyebilecek basit fakat son derece etkili bir önlemdir. Unutulmamalıdır ki doğru düzenlenmiş bir senet, yalnızca borcu belgeleyen değil, aynı zamanda hakları koruyan bir hukuki güvencedir.